Người làm kế toán cần đọc BCTC đến mức nào?

Người làm kế toán cần đọc hiểu báo cáo tài chính ở mức nhận biết được các chỉ tiêu quan trọng, hiểu số liệu hình thành từ đâu và phát hiện những biến động bất thường liên quan đến công việc. Tuy nhiên, mức độ yêu cầu sẽ khác nhau giữa kế toán phần hành, kế toán tổng hợp và kế toán trưởng.

Với kế toán công nợ như Diệp, trước mắt cần hiểu các khoản phải thu, phải trả ảnh hưởng thế nào đến tình hình tài chính và dòng tiền doanh nghiệp. Nếu muốn phát triển lên kế toán tổng hợp, cần đọc được toàn bộ báo cáo, đối chiếu số liệu với sổ sách và giải thích những biến động cơ bản. Phân tích tài chính chuyên sâu là năng lực nên bổ sung theo định hướng nghề nghiệp, không phải yêu cầu bắt buộc đối với mọi vị trí kế toán.

1. Yêu cầu về kỹ năng đọc báo cáo tài chính theo từng vị trí kế toán

Không phải mọi vị trí kế toán đều cần phân tích báo cáo tài chính chuyên sâu. Người làm kế toán phần hành cần hiểu số liệu của mình được thể hiện ở đâu, còn kế toán tổng hợp phải nắm mối liên hệ giữa các phần hành và báo cáo. Với kế toán trưởng, yêu cầu mở rộng sang kiểm soát số liệu, giải thích kết quả và nhận diện những vấn đề cần báo cáo cho lãnh đạo.

Ví dụ, kế toán công nợ cần giải thích được vì sao khoản phải thu khách hàng tăng, số dư trên báo cáo có khớp với sổ chi tiết hay không và khoản nào đã quá hạn thanh toán.

Trong khi đó, kế toán tổng hợp phải xem xét sự biến động công nợ cùng doanh thu, tiền, hàng tồn kho và các khoản phải trả.

Vì vậy, Diệp chưa cần thành thạo toàn bộ chỉ số phân tích tài chính, nhưng nên từng bước mở rộng khả năng đọc báo cáo ngoài phần hành công nợ.

2. Kế toán cần hiểu những báo cáo tài chính nào?

Người làm kế toán nên nắm được cấu trúc và ý nghĩa của bốn thành phần báo cáo tài chính cơ bản, bao gồm báo cáo tình hình tài chính, báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh, báo cáo lưu chuyển tiền tệ và thuyết minh báo cáo tài chính.

Các loại BCTC kế toán cần hiểu

Mỗi báo cáo cung cấp một góc nhìn khác nhau:

• Báo cáo tình hình tài chính: Phản ánh tài sản, nợ phải trả và vốn chủ sở hữu tại thời điểm báo cáo. Tên gọi, biểu mẫu cụ thể phụ thuộc chế độ kế toán áp dụng.
• Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh: Cho biết doanh thu, chi phí và kết quả lãi hoặc lỗ trong kỳ.
• Báo cáo lưu chuyển tiền tệ: Thể hiện luồng tiền từ hoạt động kinh doanh, đầu tư và tài chính.
• Thuyết minh báo cáo tài chính: Giải thích chính sách kế toán, các khoản mục và thông tin cần thiết để hiểu rõ số liệu.

Người mới thường chỉ quan tâm doanh thu và lợi nhuận. Tuy nhiên, muốn hiểu tình hình doanh nghiệp, kế toán còn phải xem xét công nợ, hàng tồn kho, nợ vay và dòng tiền.

Chẳng hạn, báo cáo kết quả kinh doanh ghi nhận lợi nhuận tăng nhưng báo cáo lưu chuyển tiền tệ cho thấy tiền từ hoạt động kinh doanh giảm. Khi đó, kế toán cần kiểm tra thêm tình hình thu hồi công nợ, thanh toán và hàng tồn kho trước khi đưa ra nhận định.

3. Những chỉ tiêu kế toán cần đọc thành thạo

Kế toán không nhất thiết phải ghi nhớ tất cả các chỉ số tài chính ngay từ đầu, nhưng cần hiểu những chỉ tiêu phản ánh trực tiếp hoạt động kinh doanh. Trọng tâm gồm tiền, công nợ, hàng tồn kho, doanh thu, chi phí, lợi nhuận và nghĩa vụ phải trả của doanh nghiệp.

Với người đang làm công nợ, cần ưu tiên các khoản phải thu khách hàng, phải trả nhà cung cấp và dự phòng liên quan nếu phát sinh.

Khi mở rộng sang kế toán tổng hợp, cần hiểu thêm mối liên hệ giữa các chỉ tiêu.

Những chỉ tiêu kế toán cần đọc thành thạo

Ví dụ, doanh thu tăng nhưng khoản phải thu tăng nhanh hơn có thể cho thấy doanh nghiệp đang bán chịu nhiều hoặc tốc độ thu tiền chưa theo kịp doanh số. Tuy nhiên, cần kiểm tra thời hạn thanh toán và đặc điểm kinh doanh trước khi kết luận đó là dấu hiệu bất thường.

Tương tự, hàng tồn kho tăng cần được xem xét cùng doanh thu, giá vốn và kế hoạch dự trữ hàng hóa.

Khả năng đọc báo cáo tốt không chỉ nằm ở việc biết số liệu bao nhiêu mà còn ở chỗ hiểu vì sao số liệu thay đổi và những nghiệp vụ nào tạo ra thay đổi đó.

4. Có bắt buộc phải phân tích báo cáo tài chính chuyên sâu không?

Không. Phân tích báo cáo tài chính chuyên sâu không phải yêu cầu bắt buộc đối với mọi kế toán viên. Người làm kế toán phần hành cần ưu tiên tính chính xác của nghiệp vụ. Kế toán tổng hợp cần hiểu, đối chiếu và giải thích số liệu; còn phân tích sâu về hiệu quả sử dụng vốn, khả năng sinh lời hoặc rủi ro tài chính thường gắn với nhiệm vụ quản lý và phân tích tài chính.

Cần phân biệt ba mức độ:

Ví dụ, kế toán tổng hợp cần giải thích vì sao chi phí quản lý tăng và khoản mục nào đóng góp vào mức tăng đó.

Người làm phân tích tài chính có thể đi xa hơn bằng cách đánh giá xu hướng chi phí, tác động đến khả năng sinh lời và hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Với Diệp, giai đoạn hiện tại nên ưu tiên đọc hiểu toàn bộ báo cáo và kiểm tra số liệu. Khi đã có nền tảng vững, việc học phân tích tài chính sẽ giúp mở rộng cơ hội phát triển chuyên môn.

5. Những sai lầm thường gặp khi đọc báo cáo tài chính

Sai lầm phổ biến là đọc từng chỉ tiêu riêng lẻ, không đối chiếu với báo cáo khác hoặc không xem xét đặc điểm hoạt động của doanh nghiệp. Cách đọc này dễ dẫn đến nhận định thiếu chính xác, ngay cả khi người đọc hiểu ý nghĩa cơ bản của từng khoản mục.

Chẳng hạn, thấy lợi nhuận tăng rồi kết luận doanh nghiệp có tình hình tài chính tốt là chưa đủ. Cần xem khoản phải thu, hàng tồn kho, dòng tiền và nợ phải trả có biến động bất thường không.

Tương tự, tiền gửi ngân hàng tăng không nhất thiết xuất phát từ hoạt động kinh doanh hiệu quả; doanh nghiệp có thể vừa nhận thêm vốn góp hoặc khoản vay.

Một sai lầm khác là chỉ so sánh số liệu giữa hai kỳ mà không xem thuyết minh báo cáo tài chính. Sự thay đổi chính sách kế toán, cách phân loại khoản mục hoặc giao dịch bất thường có thể ảnh hưởng đến việc so sánh.

Đối với kế toán viên, cần kết hợp số liệu báo cáo với chứng từ, sổ sách và bối cảnh nghiệp vụ trước khi đưa ra kết luận.

6. Cách nâng cao kỹ năng đọc báo cáo tài chính

Người đã có kinh nghiệm kế toán phần hành nên học đọc báo cáo từ những chỉ tiêu quen thuộc, sau đó mở rộng sang mối liên hệ giữa các báo cáo. Không cần bắt đầu bằng hàng loạt công thức phân tích tài chính phức tạp.

Với Diệp, lộ trình phù hợp là đối chiếu công nợ với báo cáo tình hình tài chính, tiếp tục tìm hiểu doanh thu và chi phí trên báo cáo kết quả kinh doanh, rồi học cách đọc dòng tiền.

Có thể sử dụng báo cáo của doanh nghiệp giả định hoặc bộ dữ liệu đã được phép sử dụng để luyện tập. Mỗi lần đọc nên tự trả lời ba câu hỏi: Chỉ tiêu này phản ánh điều gì? Số liệu hình thành từ đâu? Vì sao tăng hoặc giảm so với kỳ trước?

Nếu đã nắm nghiệp vụ kế toán và muốn đi sâu vào phân tích, Diệp có thể tham khảo Khóa Học Phân Tích Báo Cáo Tài Chính Doanh Nghiệp tại Kế toán Lê Ánh. Chương trình tập trung vào đọc hiểu các báo cáo, phân tích chỉ tiêu tài chính và nhận diện rủi ro từ số liệu.

Kết luận

Người làm kế toán cần đọc báo cáo tài chính đến mức phù hợp với trách nhiệm công việc. Kế toán phần hành cần hiểu số liệu liên quan; kế toán tổng hợp phải biết đối chiếu, giải thích các chỉ tiêu và kiểm tra tính hợp lý của báo cáo. Phân tích chuyên sâu là năng lực bổ sung khi muốn phát triển lên các vị trí cao hơn.

Với Diệp, nên bắt đầu từ kỹ năng đối chiếu công nợ, sau đó mở rộng sang doanh thu, lợi nhuận và dòng tiền. Khi đã hiểu mối liên hệ giữa các báo cáo, việc học phân tích tài chính sẽ hiệu quả hơn.