Thanh Tra Thuế Là Gì? Doanh Nghiệp Nào Dễ Bị Thanh Tra?

Hoạt động quản lý thuế ngày càng được triển khai theo hướng phân tích rủi ro và kiểm soát tuân thủ. Đối với doanh nghiệp, việc hiểu rõ cơ chế thanh tra thuế và các tiêu chí lựa chọn đối tượng thanh tra có ý nghĩa quan trọng trong công tác kế toán - thuế. Bài viết sau Kế toán Lê Ánh chia sẻ đến bạn đọc Thanh tra thuế là gì? Doanh nghiệp nào dễ bị thanh tra? Qua đó làm rõ bản chất của hoạt động thanh tra, các dấu hiệu rủi ro thường gặp và những nội dung doanh nghiệp cần chuẩn bị để hạn chế rủi ro về thuế.

1. Thanh Tra Thuế Là Gì?

Thanh tra thuế là hoạt động quản lý nhà nước do cơ quan thuế thực hiện nhằm xem xét, đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật thuế của người nộp thuế. Hoạt động này tập trung vào việc kiểm tra tính chính xác, trung thực của hồ sơ khai thuế, chứng từ kế toán và nghĩa vụ thuế đã thực hiện theo quy định pháp luật hiện hành.

Mục đích của hoạt động thanh tra thuế:

• Phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật thuế.
• Ngăn ngừa rủi ro thất thu ngân sách nhà nước.
• Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật thuế của doanh nghiệp và cá nhân kinh doanh.

Phân biệt thanh tra thuế và kiểm tra thuế:

• Kiểm tra thuế thường mang tính định kỳ hoặc theo chuyên đề, phạm vi hẹp, thời gian ngắn, tập trung rà soát hồ sơ khai thuế.
• Thanh tra thuế có phạm vi rộng hơn, thời gian thực hiện dài hơn, đi sâu vào bản chất giao dịch và hệ thống sổ sách kế toán, thường áp dụng với đối tượng có rủi ro thuế cao.

Cơ quan có thẩm quyền thực hiện thanh tra thuế:

• Tổng cục Thuế, Cục Thuế, Chi cục Thuế theo phân cấp quản lý.
• Cơ quan thanh tra chuyên ngành tài chính trong các trường hợp theo quy định pháp luật.

2. Doanh Nghiệp Nào Dễ Bị Thanh Tra Thuế?

Trong thực tế quản lý thuế, cơ quan thuế thường lựa chọn đối tượng thanh tra dựa trên mức độ rủi ro. Một số nhóm doanh nghiệp dưới đây có khả năng cao bị đưa vào kế hoạch thanh tra:

Doanh nghiệp có dấu hiệu rủi ro cao về thuế

• Kê khai doanh thu, chi phí biến động bất thường so với các kỳ trước.
• Tỷ suất lợi nhuận chênh lệch lớn so với mặt bằng ngành.
• Thường xuyên điều chỉnh, bổ sung tờ khai thuế.

Doanh nghiệp kê khai lỗ nhiều năm liên tiếp

• Báo lỗ kéo dài nhưng vẫn mở rộng quy mô hoạt động.
• Phát sinh chi phí lớn, thiếu căn cứ kinh tế rõ ràng.
• Có dấu hiệu chuyển lợi nhuận giữa các kỳ tính thuế.

Doanh nghiệp hoàn thuế GTGT với số tiền lớn

• Hoàn thuế nhiều kỳ liên tiếp hoặc giá trị hoàn thuế cao bất thường.
• Hồ sơ hoàn thuế liên quan đến xuất khẩu, dự án đầu tư lớn.
• Giao dịch mua bán có rủi ro về hóa đơn, chứng từ.

Doanh nghiệp có giao dịch liên kết, dấu hiệu chuyển giá

• Phát sinh giao dịch với bên liên kết chiếm tỷ trọng lớn.
• Giá mua, giá bán khác biệt đáng kể so với thị trường.
• Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết chưa đầy đủ hoặc thiếu tính nhất quán.

Nhận diện sớm các yếu tố rủi ro này giúp doanh nghiệp chủ động rà soát hồ sơ, kiểm soát nghĩa vụ thuế và hạn chế rủi ro phát sinh khi cơ quan thuế tiến hành thanh tra.

3. Các Dấu Hiệu Thường Khiến Doanh Nghiệp Bị Đưa Vào Diện Thanh Tra

Cơ quan thuế thường dựa trên hệ thống phân tích rủi ro để lựa chọn đối tượng thanh tra. Một số dấu hiệu dưới đây dễ khiến doanh nghiệp được đưa vào diện theo dõi và kiểm tra chuyên sâu:

Doanh thu, chi phí biến động bất thường

• Doanh thu tăng hoặc giảm mạnh nhưng không gắn với biến động thị trường hay quy mô hoạt động.
• Chi phí phát sinh lớn vào cuối kỳ, thiếu tính hợp lý hoặc không phù hợp với doanh thu tạo ra.
• Tỷ lệ chi phí trên doanh thu thay đổi đột ngột qua các năm.

Tỷ suất lợi nhuận thấp hơn mặt bằng ngành

• Biên lợi nhuận thấp kéo dài so với doanh nghiệp cùng lĩnh vực.
• Mức sinh lời không tương xứng với quy mô vốn, tài sản hoặc doanh thu.
• Xuất hiện dấu hiệu phân bổ chi phí hoặc giá bán chưa phù hợp.

Sử dụng hóa đơn có rủi ro

• Giao dịch với doanh nghiệp thuộc danh sách rủi ro cao về hóa đơn.
• Hóa đơn mua vào có giá trị lớn nhưng không phù hợp với hoạt động thực tế.
• Thiếu chứng từ chứng minh tính có thật của giao dịch kinh tế.

Chênh lệch số liệu giữa các tờ khai thuế

• Số liệu doanh thu, chi phí không thống nhất giữa các loại tờ khai.
• Chênh lệch giữa báo cáo tài chính và hồ sơ khai thuế.
• Điều chỉnh, bổ sung hồ sơ thuế nhiều lần trong kỳ.

Xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu trên thường làm gia tăng mức độ rủi ro trong đánh giá của cơ quan thuế, từ đó tăng khả năng doanh nghiệp bị đưa vào kế hoạch thanh tra.

4. Doanh Nghiệp Cần Chuẩn Bị Gì Khi Bị Thanh Tra Thuế?

Khi nhận quyết định thanh tra, doanh nghiệp cần chủ động rà soát hồ sơ và chuẩn bị phương án làm việc phù hợp để hạn chế rủi ro phát sinh trong quá trình thanh tra.

Hồ sơ, chứng từ cần rà soát trước khi thanh tra

• Hồ sơ khai thuế GTGT, TNDN, TNCN của các kỳ thuộc phạm vi thanh tra.
• Báo cáo tài chính, sổ sách kế toán, thuyết minh và bảng đối chiếu số liệu.
• Hợp đồng kinh tế, hóa đơn, chứng từ thanh toán, hồ sơ hoàn thuế (nếu có).
• Hồ sơ giao dịch liên kết, xác định giá chuyển nhượng theo quy định.

Nguyên tắc làm việc với đoàn thanh tra thuế

• Cung cấp hồ sơ đúng phạm vi, đúng thời hạn theo yêu cầu.
• Giải trình số liệu rõ ràng, thống nhất với hồ sơ kế toán và tờ khai thuế.
• Ghi nhận đầy đủ ý kiến làm việc bằng biên bản, tránh trao đổi thiếu căn cứ.

Các lỗi thuế thường bị truy thu và xử phạt

• Hạch toán chi phí không đủ điều kiện được trừ khi tính thuế TNDN.
• Kê khai sai thuế GTGT đầu vào, đầu ra.
• Sai sót trong khấu trừ và quyết toán thuế TNCN.
• Thiếu hồ sơ chứng minh giao dịch liên kết hoặc giá giao dịch chưa phù hợp.

Cách hạn chế rủi ro và xử lý sau thanh tra

• Chủ động rà soát, điều chỉnh sai sót trước thời điểm thanh tra chính thức.
• Phối hợp chặt chẽ giữa bộ phận kế toán, tài chính và tư vấn thuế.
• Thực hiện đầy đủ nghĩa vụ truy thu, xử phạt theo kết luận thanh tra và rút kinh nghiệm để hoàn thiện hệ thống quản lý thuế về sau.

Thanh tra thuế là nội dung doanh nghiệp khó tránh trong quá trình hoạt động, đặc biệt khi cơ quan thuế tăng cường quản lý theo hướng rủi ro. Việc nắm rõ tiêu chí thanh tra và chuẩn hóa hồ sơ kế toán – thuế tạo nền tảng quan trọng để hạn chế truy thu, xử phạt.

Để củng cố kiến thức và nâng cao năng lực xử lý tình huống thực tế, Khóa học Kế toán thuế chuyên sâu tại Kế toán Lê Ánh được thiết kế dành cho kế toán và doanh nghiệp mong muốn làm chủ nghiệp vụ thuế và chủ động ứng phó khi thanh tra, kiểm tra thuế.