Điều Kiện Chọn Ngoại Tệ Làm Đơn Vị Tiền Tệ Theo Thông Tư 99
Thông tư 99/2025/TT-BTC chính thức áp dụng từ năm tài chính 2026, trong đó quy định rõ nguyên tắc xác định đơn vị tiền tệ trong kế toán đối với doanh nghiệp. Đối với các doanh nghiệp có giao dịch ngoại tệ, doanh nghiệp FDI hoặc doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu, việc lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán có ảnh hưởng trực tiếp đến ghi nhận nghiệp vụ, lập sổ kế toán và trình bày báo cáo tài chính.
Tuy nhiên, theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, không phải doanh nghiệp nào cũng được phép lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán. Việc lựa chọn này phải đáp ứng những điều kiện nhất định và phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Nội dung dưới đây sẽ làm rõ các điều kiện và lưu ý quan trọng mà kế toán cần nắm khi áp dụng từ năm tài chính 2026.
Mục lục
- I: Đơn vị tiền tệ trong kế toán là gì?
- II: Nguyên tắc chung về đơn vị tiền tệ theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
- III: Điều kiện chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
- IV: Các trường hợp doanh nghiệp thường đủ điều kiện áp dụng ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
- V: Thủ tục và thời điểm lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
- VI: Nguyên tắc ghi sổ và lập báo cáo tài chính khi chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ
- VII: Những lưu ý và sai sót thường gặp khi lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
I: Đơn vị tiền tệ trong kế toán là gì?
Đơn vị tiền tệ kế toán là đồng tiền được doanh nghiệp lựa chọn để ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế phát sinh, lập sổ kế toán và trình bày báo cáo tài chính. Theo quy định của chế độ kế toán, đơn vị tiền tệ kế toán phản ánh đồng tiền sử dụng chủ yếu trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Đơn vị tiền tệ kế toán có vai trò xuyên suốt trong toàn bộ công tác kế toán, cụ thể:
- Ghi nhận nghiệp vụ kế toán: mọi nghiệp vụ kinh tế phát sinh được ghi nhận thống nhất theo một đơn vị tiền tệ, đảm bảo tính nhất quán của số liệu.
- Lập sổ kế toán: các sổ kế toán chi tiết và sổ cái đều được ghi chép theo đơn vị tiền tệ kế toán đã xác định.
- Lập và trình bày báo cáo tài chính: báo cáo tài chính phản ánh tình hình tài chính và kết quả hoạt động của doanh nghiệp trên cơ sở đơn vị tiền tệ kế toán, làm căn cứ cho quản lý và ra quyết định.
Trong thực tế, kế toán cần phân biệt rõ giữa đơn vị tiền tệ kế toán và đồng tiền thanh toán. Đơn vị tiền tệ kế toán là đồng tiền dùng để ghi sổ và lập báo cáo tài chính, trong khi đồng tiền thanh toán là đồng tiền sử dụng để thực hiện giao dịch mua bán, thanh toán với đối tác. Hai khái niệm này không nhất thiết phải trùng nhau và việc thanh toán bằng ngoại tệ không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán.
II: Nguyên tắc chung về đơn vị tiền tệ theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
Theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, Đồng Việt Nam (VND) là đơn vị tiền tệ kế toán mặc định mà doanh nghiệp phải sử dụng để ghi nhận các nghiệp vụ kinh tế phát sinh, lập sổ kế toán và trình bày báo cáo tài chính.
Trường hợp doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định, được phép lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán. Việc lựa chọn ngoại tệ phải phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh chủ yếu của doanh nghiệp và không được thực hiện tùy ý.
Một nguyên tắc quan trọng là tính nhất quán trong suốt niên độ kế toán. Sau khi đã xác định đơn vị tiền tệ kế toán, doanh nghiệp phải áp dụng thống nhất trong toàn bộ kỳ kế toán. Việc thay đổi đơn vị tiền tệ chỉ được thực hiện khi có căn cứ hợp lý và tuân thủ đúng quy định của chế độ kế toán, nhằm đảm bảo tính so sánh và độ tin cậy của thông tin tài chính.
III: Điều kiện chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
Theo quy định của Thông tư 99/2025/TT-BTC, doanh nghiệp chỉ được lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán khi ngoại tệ đó phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh chủ yếu của doanh nghiệp.
Cụ thể, doanh nghiệp cần đáp ứng các điều kiện sau:
- Phần lớn giao dịch, doanh thu và chi phí phát sinh bằng ngoại tệ. Ngoại tệ này phải chiếm tỷ trọng chủ yếu trong các hoạt động kinh tế của doanh nghiệp.
- Ngoại tệ được sử dụng phải phản ánh bản chất hoạt động kinh doanh, tức là đồng tiền gắn liền với việc tạo ra doanh thu, chi phí và dòng tiền chính của doanh nghiệp, không chỉ đơn thuần là đồng tiền thanh toán.
- Doanh nghiệp phải xác định rõ một ngoại tệ sử dụng chủ yếu để làm đơn vị tiền tệ kế toán. Trường hợp phát sinh nhiều ngoại tệ khác nhau, doanh nghiệp phải lựa chọn ngoại tệ phản ánh trung thực nhất hoạt động kinh doanh.
- Không được tùy ý thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán giữa các kỳ kế toán. Việc thay đổi (nếu có) phải có căn cứ hợp lý và tuân thủ đúng quy định của chế độ kế toán.
Việc đáp ứng đầy đủ các điều kiện trên là cơ sở để doanh nghiệp được phép lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, đồng thời hạn chế rủi ro khi cơ quan quản lý hoặc kiểm toán kiểm tra.
IV: Các trường hợp doanh nghiệp thường đủ điều kiện áp dụng ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
Trong thực tế, không phải mọi doanh nghiệp đều đủ điều kiện lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán. Theo nguyên tắc của Thông tư 99/2025/TT-BTC, những doanh nghiệp có hoạt động kinh doanh gắn chặt với ngoại tệ và ngoại tệ đó phản ánh bản chất hoạt động chủ yếu thường đáp ứng điều kiện áp dụng.
Thứ nhất, doanh nghiệp FDI.
Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thường phát sinh doanh thu, chi phí, vốn góp và giao dịch nội bộ chủ yếu bằng một ngoại tệ nhất định. Trong trường hợp ngoại tệ này phản ánh bản chất hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp có thể lựa chọn làm đơn vị tiền tệ kế toán.
Thứ hai, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất nhập khẩu.
Các doanh nghiệp xuất nhập khẩu có phần lớn doanh thu và chi phí phát sinh bằng ngoại tệ từ hoạt động mua bán quốc tế. Nếu các giao dịch này chiếm tỷ trọng chủ yếu, doanh nghiệp thường đủ điều kiện lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán.
Thứ ba, doanh nghiệp vay vốn hoặc nhận vốn góp chủ yếu bằng ngoại tệ.
Trường hợp doanh nghiệp có các khoản vay, vốn góp hoặc nghĩa vụ tài chính dài hạn được xác định chủ yếu bằng một ngoại tệ cụ thể, việc lựa chọn ngoại tệ đó làm đơn vị tiền tệ kế toán giúp phản ánh chính xác hơn tình hình tài chính và dòng tiền.
Thứ tư, doanh nghiệp có chi phí và doanh thu gắn chặt với một ngoại tệ cụ thể.
Khi hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp phụ thuộc lớn vào một ngoại tệ, từ giá bán sản phẩm đến chi phí đầu vào, ngoại tệ này được xem là đồng tiền phản ánh bản chất hoạt động kinh doanh và có thể được lựa chọn làm đơn vị tiền tệ kế toán.
Việc xác định đúng trường hợp áp dụng giúp doanh nghiệp lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán phù hợp và hạn chế rủi ro khi áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC từ năm tài chính 2026.
V: Thủ tục và thời điểm lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
Việc lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán không chỉ dựa trên điều kiện hoạt động, mà còn phải thực hiện đúng thời điểm và thủ tục theo quy định của Thông tư 99/2025/TT-BTC.
Thứ nhất, thời điểm xác định đơn vị tiền tệ kế toán.
Doanh nghiệp phải xác định đơn vị tiền tệ kế toán tại thời điểm bắt đầu năm tài chính. Việc lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán không được thực hiện giữa niên độ, nhằm đảm bảo tính nhất quán và khả năng so sánh của số liệu kế toán.
Thứ hai, trách nhiệm của doanh nghiệp khi lựa chọn ngoại tệ.
Doanh nghiệp có trách nhiệm tự đánh giá việc đáp ứng các điều kiện được phép lựa chọn ngoại tệ, đảm bảo ngoại tệ được chọn phản ánh đúng bản chất hoạt động kinh doanh chủ yếu. Đồng thời, doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, hợp lý của việc lựa chọn này trong quá trình lập và trình bày báo cáo tài chính.
Thứ ba, yêu cầu thông báo và công bố trong hồ sơ kế toán.
Khi lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán, doanh nghiệp phải thể hiện rõ trong hồ sơ kế toán, bao gồm quy chế kế toán nội bộ, sổ kế toán và phần thuyết minh báo cáo tài chính. Thông tin về đơn vị tiền tệ kế toán được lựa chọn phải được trình bày đầy đủ, minh bạch để phục vụ công tác kiểm tra, kiểm toán.
Cuối cùng, áp dụng từ đầu năm tài chính.
Đơn vị tiền tệ kế toán được lựa chọn phải được áp dụng thống nhất ngay từ đầu năm tài chính và duy trì trong suốt kỳ kế toán. Việc thay đổi đơn vị tiền tệ (nếu có) chỉ được thực hiện khi có căn cứ hợp lý và tuân thủ đúng quy định của chế độ kế toán.
VI: Nguyên tắc ghi sổ và lập báo cáo tài chính khi chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ
Khi doanh nghiệp lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, việc ghi sổ và lập báo cáo tài chính phải tuân thủ các nguyên tắc sau:
Thứ nhất, ghi sổ kế toán bằng ngoại tệ đã chọn.
Toàn bộ các nghiệp vụ kinh tế phát sinh phải được ghi nhận, phản ánh trên sổ kế toán bằng ngoại tệ được lựa chọn làm đơn vị tiền tệ kế toán. Việc ghi sổ phải thống nhất trong suốt niên độ kế toán, không ghi song song nhiều đơn vị tiền tệ cho cùng một hệ thống sổ.
Thứ hai, trình bày báo cáo tài chính.
Báo cáo tài chính của doanh nghiệp được lập và trình bày theo đơn vị tiền tệ kế toán đã lựa chọn. Các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính phải phản ánh trung thực tình hình tài chính và kết quả hoạt động của doanh nghiệp trên cơ sở ngoại tệ đó.
Thứ ba, quy đổi sang Đồng Việt Nam trong các trường hợp bắt buộc.
Trong một số trường hợp theo yêu cầu quản lý nhà nước hoặc phục vụ mục đích so sánh, doanh nghiệp phải thực hiện quy đổi số liệu từ ngoại tệ sang Đồng Việt Nam. Việc quy đổi phải tuân thủ nguyên tắc và tỷ giá theo quy định của chế độ kế toán.
Thứ tư, yêu cầu thuyết minh báo cáo tài chính.
Doanh nghiệp phải thuyết minh rõ việc lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán, lý do lựa chọn và các nguyên tắc áp dụng trong phần thuyết minh báo cáo tài chính. Nội dung thuyết minh giúp người sử dụng báo cáo tài chính hiểu và đánh giá đúng thông tin tài chính của doanh nghiệp.
Việc tuân thủ đầy đủ các nguyên tắc trên giúp doanh nghiệp ghi nhận và trình bày thông tin tài chính phù hợp với Thông tư 99/2025/TT-BTC, đồng thời hạn chế rủi ro khi kiểm tra, kiểm toán.
VII: Những lưu ý và sai sót thường gặp khi lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán
Trong quá trình áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC, nhiều doanh nghiệp phát sinh sai sót do chưa hiểu đúng bản chất của đơn vị tiền tệ kế toán hoặc áp dụng không đúng quy định.
Một sai sót phổ biến là nhầm lẫn giữa ngoại tệ thanh toán và đơn vị tiền tệ kế toán. Việc doanh nghiệp thanh toán bằng ngoại tệ không đồng nghĩa với việc được phép lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán. Đơn vị tiền tệ kế toán phải phản ánh bản chất hoạt động kinh doanh chủ yếu, không chỉ căn cứ vào hình thức thanh toán.
Bên cạnh đó, thay đổi đơn vị tiền tệ kế toán không đúng quy định là rủi ro thường gặp. Việc thay đổi giữa niên độ hoặc thay đổi không có căn cứ hợp lý làm mất tính nhất quán của số liệu, ảnh hưởng đến khả năng so sánh báo cáo tài chính giữa các kỳ.
Một số doanh nghiệp chưa đáp ứng đủ điều kiện nhưng vẫn lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán. Trường hợp này dễ dẫn đến việc bị cơ quan quản lý yêu cầu điều chỉnh lại hệ thống sổ kế toán và báo cáo tài chính.
Cuối cùng, rủi ro khi cơ quan kiểm tra, kiểm toán là vấn đề cần đặc biệt lưu ý. Nếu doanh nghiệp không chứng minh được cơ sở lựa chọn đơn vị tiền tệ kế toán hoặc áp dụng không đúng quy định của Thông tư 99, báo cáo tài chính có thể bị đánh giá là không phù hợp, ảnh hưởng đến uy tín và nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp.
Việc nhận diện và tránh các sai sót trên giúp doanh nghiệp áp dụng đúng quy định về đơn vị tiền tệ kế toán và hạn chế rủi ro khi thực hiện từ năm tài chính 2026.
Việc lựa chọn ngoại tệ làm đơn vị tiền tệ kế toán theo Thông tư 99/2025/TT-BTC không mang tính tùy ý mà phải dựa trên bản chất hoạt động kinh doanh, điều kiện thực tế và được áp dụng nhất quán từ đầu năm tài chính 2026. Nếu xác định sai đơn vị tiền tệ kế toán, doanh nghiệp không chỉ gặp khó khăn trong ghi sổ và lập báo cáo tài chính mà còn tiềm ẩn rủi ro khi kiểm tra, kiểm toán.
Đối với kế toán đang làm hoặc định hướng làm kế toán tổng hợp, việc khóa học kế toán tổng hợp thực hành do các kế toán trưởng trực tiếp giảng dạy sẽ giúp nắm chắc quy định của Thông tư 99, hiểu đúng cách lựa chọn đơn vị tiền tệ, tổ chức ghi sổ và lập báo cáo tài chính đúng chuẩn trong thực tế doanh nghiệp.
Đây là nền tảng quan trọng để kế toán tổng hợp làm chủ nghiệp vụ và sẵn sàng đáp ứng yêu cầu áp dụng Thông tư 99/2025/TT-BTC từ năm tài chính 2026.
>>> Tham khảo các khóa học tại Kế toán Lê Ánh:
